OŚrodki Kultury Turystyki Górskiej

OŚRODKI KULTURY TURYSTYKI GÓRSKIEJ TO MAŁE MUZEA GDZIE GROMADZONE I OPRACOWYWANE SĄ ZASOBY KULTUROWE ZWIĄZANE Z TURYSTYKĄ GÓRSKĄ.

Różne są przyczyny wędrowania po górach. U jednych (zwłaszcza młodszych), to chęć sportowej rywalizacji z czasem i towarzyszami, wola pokonania własnej słabości, czy uzyskanie rekordu przejścia. Inni, cieszą się ze spędzenia czasu w otoczeniu przyrody, najbardziej chyba w nienaruszonym charakterze, zachowanej w górach. Wreszcie nie bez znaczenia jest możliwość spędzenia czasu w gronie przyjaciół o wspólnych zainteresowaniach. Wśród wielu atrakcji w czasie tych wędrówek spotykamy się z pewnego rodzaju fenomenem. Są to prowadzone przez Podkomisję Kultury i Historii Turystyki Górskiej Komisji Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK Ośrodki Muzealne..
Niezwykłe jest tu właściwie wszystko: powstanie już w 1966 roku idei sformułowanej i wprowadzonej do życia przez Edwarda Moskałę, społeczny charakter prac związanych z budową, wyposażeniem i eksploatacją Ośrodków czy wreszcie powstanie całej grupy ludzi z oddaniem zajmujących się badaniem historii  i tradycji poszczególnych rejonów górskich oraz gromadzeniem i eksponowaniem materialnych pamiątek. Ośrodki stanowią istotny element działalności kulturotwórczej PTTK. W ich ramach prowadzone są prace terenowe i archiwalne mające za zadanie uchronienie przed zniszczeniem i zapomnieniem elementy historii turystyki  i pamiątki regionalne. Zajmują się historią Polski w tym zapomnianym często aspekcie, jakim jest historia turystyki. Prowadzone prace owocują ekspozycjami, wydawnictwami, pozyskanymi archiwaliami  i materialnymi pamiątkami. Prace te, w wielu przypadkach pionierskie, mają niejednokrotnie charakter badań naukowych trudnych do zlekceważenia a ich wyniki stanowią nieraz jedyne Ĺşródło informacj i o niektórych elementach historii turystyki (np. w przypadku badań związanych z działalnością działaczy turystycznych na Kresach Wschodnich II Rzeczpospolitej). W pracy Ośrodków uwidocznia się dążenie PTTK do wprowadzenia do działalności turystycznej humanistycznego i edukacyjnego charakteru poprzez ukazywanie odnajdowanych w historii preferowanych wzorców postępowania. Uczą one nie tylko prawidłowego podejścia do turystyki górskiej, uczą historii Polski, uczą umiłowania tradycji  i regionu - pozwalają zrozumieć zwiedzającemu trudne do powiązania relacje między tym i elementami - uczą patriotyzmu.
Co najważniejsze działalność Ośrodków spotyka się ze znacznym społecznym zainteresowaniem. Wg szacunkowych obliczeń, np. w sezonie 2000, Ośrodki zwiedziło (mimo często sezonowego charakteru udostępniania) ok. 16.000 zwiedzających. Należy tu dodać, że w wielu przypadkach zwiedzanie nie polegało na przejściu w pobliżu ekspozycji. Ambicją poszczególnych kustoszy jest bowiem organizacja kwalifikowanej obsług i Ośrodków, która stara się przybliżyć zwiedzającym ekspozycję i poruszane w niej zagadnienia.
Bardzo ważna rola Ośrodków dla zachowania tradycji ruchu turystycznego jest doceniana nie tylko przez władze PTTK, lecz również przez bezpośrednio zarządzających bazą noclegową Prezesów Spółek Towarzystwa z siedzibami w Nowym Sączu i Sanoku. Dzięki ich pomocy mogą one funkcjonować.
Zapraszamy do następujących Ośrodków od kierunku zachodniego w Polskich Karpatach poczynając:

Od 1989 roku Podkomisja Kultury i Historii Turystyki Górskiej KTG ZG PTTK rozpoczęła zagospodarowanie budynku gospodarczego starego schroniska, który pozostał w okolicy nowo wybudowanego obiektu. W krótkim czasie zostały połączone dwie inicjatywy realizowane w okolicy Baraniej Góry. Do prac nad rozbudową Ośrodka zgłosiła się grupa przewodników beskidzkich z Oddziału Miejskiego PTTK z Katowic, która właśnie ukończyła budowę wieży widokowej na szczycie Baraniej Góry. Efekty pracy tego zespołu przyniosły w krótkim czasie niezwykłe wyniki. Dzisiaj wspaniale odremontowany, efektowny, Ośrodek zaprasza do zwiedzania bogatej ekspozycji umieszczonej w trzech salach.
W pierwszej zgromadzone są najstarsze dokumenty związane z rozwojem turystyki w Beskidzie Śląskim. Są pamiątki związane z historią oddziałów Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (Górnośląskiego, bielskiego, bialskiego, cieszyńskiego), działalności turystycznej Polaków na Zaolziu, poświęcone działalności Beskidenverein, stare przewodniki, zdjęcia, widokówki i mapy. Wśród licznych pamiątek dotyczących zagospodarowania turystycznego są dwa emblematy, które wisiały na schroniskach Oddziału Górnośląskiego PTT.
W drugiej izbie ukazano wydawnictwa turystyczne, dokumenty związane z rozwojem narciarstwa w Beskidzie Śląskim, kolekcję nart z okresu międzywojennego, księgi pamiątkowe schronisk oraz przedstawiono przykłady folkloru z Beskidu Śląskiego, w tym odzież, sprzęt gospodarski  i pasterski.
Trzecia izba eksponuje pamiątki związane z współczesnym ruchem turystycznym, pokazane są tu również plansze obrazujące zagospodarowanie turystyczne Beskidu Śląskiego oraz przedstawia inne Ośrodki w Karpatach.
Ośrodek współpracuje z nadleśnictwem - efektem tej współpracy jest ścieżka dydaktyczno - przyrodnicza w Dolinie Czarnej Wisełki.
Dojście:od parkingu dla samochodów przy ujściu doliny Czarnej Wisełki do Jeziora u zbiegu Białej i Czarnej Wisełki (Źródła Wisły) czarnym szlakiem turystycznym, malowniczą doliną, bez uciążliwych podejść ok.1 godz. marszu w stronę schroniska PTTK (ok. 900 m n.p.m.). Od Ośrodka ok. 1 godz. na szczyt Baraniej Góry(1220 m n.p.m.).

Najstarszy Ośrodek Muzealny został otwarty w 1966 roku na polanie górskiej Markowe Szczawiny na zboczach Babiej Góry. Dawniejsza szopka gospodarcza, po remoncie przybrała wygląd miniatury pierwotnej bryły pobliskiego schroniska PTTK. Jest to najstarsze zachowane schronisko w Beskidach, wspaniale wkomponowane w otoczenie, w którego bryle tkwi do dzisiaj pierwszy obiekt zbudowany przez Hugona Zapałowicza w 1906 roku.
W pierwszej grupie tematycznej ekspozycji pokazano zdjęcia osób najbardziej zasłużonych dla rozwoju turystyki w regionie (Wiktor Fucik, Jan Ficek, Walery Goetel, Mieczysław Mączyński, Władysław Midowicz, Kazimierz Sosnowski, Hugo Zapałowicz). Największą uwagę poświęcono Hugonowi Zapałowiczowi i Kazimierzowi Sosnowskiemu. Cenne pamiątki obrazujące działalność, podarowane przez rodzinę Zapałowicza są prawdziwą ozdobą muzeum. Równie interesujące są podarowane przez wdowę po Kazimierzu Sosnowskim pamiątki po znakomitym znawcy Beskidów i autorze pierwszego kompletnego przewodnika po Beskidach (Przewodnik po Beskidzie Zachodnim). Wśród nich korespondencja z Emilem Zegadłowiczem, Walerym Gadowskim, Kornelem Makuszyńskim, rękopis wspomnianego przewodnika, również legitymacja członka Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego.
W następnej grupie tematycznej ukazano dokumenty związane z budową schroniska PTT na Markowych Szczawinach, w tym zdjęcia z otwarcia, poszczególne etapy rozbudowy i przebieg eksploatacji. W znaczącym punkcie ekspozycji przedstawiony jest spór o znakowanie ścieżek turystycznych i dostęp do schronisk, jakie w okresie międzywojennym toczyły między sobą Polskie Towarzystwo Tatrzańskie oraz niemiecki Beskiden Verein. Ciekawym elementem ekspozycji są dokumenty obrazujące działający na tym terenie Oddział Babiogórski PTTK z Ĺ»ywca, który swoją tradycją sięga do historii powstałego w 1905 roku Oddziału PTT.
Ciekawość zwiedzających budzi zestaw figurek przyodzianych w stroje turystycznych z różnych okresów eksploracji. Całość ekspozycji uzupełniają liczne zdjęcia i pocztówki z różnych okresów związane z pobliskim obszarem (Zawoja, Babia Góra, Babiogórski Park Narodowy, schronisko na Markowych Szczawinach).
Pierwszy historycznie obiekt muzealny stał się stałym punktem programu wycieczek na Babią Górę i jest nieodłącznym elementem Markowych Szczawin.
Dojście: Ośrodek leży w najwyższych partiach Beskidu Wysokiego, w masywie Babiej Góry (1725 m n.p.m) tuż przy schronisku PTTK im. Dr Hugona Zapałowicza na wysokości ok. 1180 m n.p.m. na terenie Babiogórskigo Parku Narodowego (wstęp na teren BPN płatny). Drogi dojścia są różne. Dla zmotoryzowanych najkrótsze to wyjazd samochodem z Zawoi lub Orawy na Przełęcz Krowiarki (ok. 980 m n.p.m.) - parking płatny, skót kilkukilometrowym spacerem (tzw. Górnym Płajem) przy niewielkiej różnicy poziomów w nieuciążliwy sposób, w ciągu 1 godz. osiągamy schronisko.

Mało kto wie, że prócz powszechnie znanego skansenu budownictwa orawskiego niedaleko Przeł. Krowiarki, w niedalekiej odległości od Ośrodka, u podnóża Babiej Góry, w Zawoi Markowej (niedaleko od Dyrekcj i Babiogórskiego Parku Narodowego), znajduje się prowadzony przez Oddział Suski PTTK skansen budownictwa ludowego z okolic Zawoi. W jednym z oryginalnych ludowych zabudowań, znalazł pomieszczenie Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej zwany "Chałupa Kudzi" od nazwiska dawnego właściciela obejścia.
Eksponowane są tu dokumenty związane z dawnym przewodnictwem, jakim trudnili się mieszkańcy tych okolic w dawnych czasach.

Ośrodek to budynek zbudowany w 1980 roku na podmurówce z kamieni w stylu budownictwa gorczańskiego. Jest położony w bezpośrednim sąsiedztwie schroniska PTTK im. Władysława Orkana w odległości 15 min spaceru od szczytu najwyższego szczytu Gorców Turbacza (schronisko 1260 m n.p.m., szczyt 1310 m n.p.m.).
Ośrodek posiada dwie salki ekspozycyjne, w których głównie eksponuje się historię schronisk karpackich. Na unikatowych fotografiach zaprezentowano tu ponad 40 nieistniejących obiektów, przedstawiono również inne dokumentacyjne pamiątki z ich budowy i eksploatacji. Szczególne znaczenie położono w ukazaniu losów schroniska na Turbaczu, jest to bowiem już trzeci obiekt PTT/ PTTK w okolicach szczytu Turbacza (w tym drug i w tym samym miejscu). Pierwszy obiekt na Polanie Wiesielakówka został spalony w 1933 roku, drugi, z bujną historią wojenną - spłonął podczas potyczki oddziałów partyzanckich z Niemcami w 1943 roku.
W Ośrodku przedstawiono również istniejące schroniska górskie wg geografii ich położenia, także pozostałe Ośrodki Kultury Historii Turystyki Górskiej. Swoje miejsce znalazła tu ekspozycja obrazująca działalność Władysława Orkana, piewcy Podhala i patrona schroniska. Oddzielne plansze obrazują bogate wydarzenia II wojny światowej na tym obszarze, inne zagospodarowanie turystyczne Gorców i sieć szlaków turystycznych.
Dojście: jak na Turbacz na terenie Gorczańskiego Parku Narodowego. Najważniejszym punktem wyjściowym jest Nowy Targ - skĹ•d szlakiem turystycznym z Kowańca ok. 3 godz. - również z innych miejscowości u podnóża Turbacza (Koninki, Łopuszna, Waksmund, Obidowa).

Ośrodek już od 1986 roku zaprasza turystów zwiedzających Szczawnicę. Bogata ekspozycja obrazuje dzieje turystyki pienińskiej, flisactwa, historię Oddziału Pienińskiego PTT i PTTK oraz Oddziału PTTK w Krościenku, ukazuje ludzi turystyki tego regionu. Szczególne miejsce zajmuje tu Księga uchwał Walnych Zgromadzeń i Zarządu Oddziału Pienińskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego za lata 1893 do 1933. Oddział ten szczyci się tym, że jest najstarszym istniejącym nieprzerwanie od 1893 roku Oddziałem TT, PTT, PTTK ( powstałe w 1876 roku w Stanisławowie i w Kołomyi oraz w 1883 roku we Lwowie nie przetrwały II wojny).
O intensywnej działalności turystycznej świadczą zachowane pamiątki np. z wczesnego okresu znakowania żeliwna tablica "Na Czertezik" czy wiszący w izbie klucz będący jedyną pamiątką po nieistniejącym schronisku im. Henryka Sienkiewicza. Wśród oryginalnych dokumentów list Leopolda Świerza, ówczesnego sekretarza TT pisany do Prezesa Oddziału Pienińskiego Władysława Ściborowskiego, w pobliżu legitymacja TT z 1899 roku z widokiem pienińskim oraz barwna litografia Józefa Szalaya firmy wiedeńskiej Loeillota przedstawiająca Sokolicę od Potoku Pienińskiego. Wśród gablot również poświęcone historii znakowania szlaków turystycznych, informacje o schroniskach turystycznych (od pierwszych im.Zyblikiewicza, H.Sienkiewicza, W.Pola, na Piaskach - aż po Orlicę i Bereśnik), również historii poznania Pienin. Ciekawostką są tutaj pamiątki po Wincentym Kasprowiczu - pustelniku pienińskim, jednocześnie znakującym szlaki turystyczne w Pieninach. W zbiorach przedstawiono również fotokopie rysunków litograficznych z Pienin autorstwa Bogusza Zygmunta Stęczyńskiego z lat 1845 - 1855. Zbiory uzupełniają liczne zdjęcia wypraw turystycznych w Pieniny (np. z udziałem Mieczysława Orłowicza), pełne czaru poprzednich epok, także publikacje i mapy o wartości antykwarycznej.
Cechą wyróżniającą ten Ośrodek od innych jest niezwykle bogato rozwinięta działalność badawcza, jak również powstałe w jej wyniku liczne wydawnictwa, również o charakterze popularnonaukowym.
Dojście: od dworca PKS w Szczawnicy wzdłuż Dunajca jak do schroniska PTTK Orlica, bezpośrednio w jego pobliżu.

Głównym tematem ekspozycji Ośrodka jest historia turystyki górskiej w Beskidzie Sądeckim, w szczególności w rejonie krynickim. Wśród dokumentów są interesujące pamiątki obrazujące działalność Oddziałów Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krynicy i w Nowym Sączu. Ukazano rozwój sieci górskich szlaków turystycznych oraz przegląd stosowanych w latach 1905 - 1970 tablic i drogowskazów w górach, historię schronisk górskich, rozwój turystyki kwalifikowanej i pamiątk i związane z licznymi w tym terenie rajdami w postaci odznak i emblematów. Cennymi pamiątkami są książki pamiątkowe ze schronisk w tym regionie, w tym ze spalonego przez Niemców na kilka miesięcy przed wyzwoleniem w 1944 roku schroniska na Jaworzynie Krynickiej. Organizujący ekspozycję duże znaczenie przywiązywali do pamiątek związanych z historią turystyki. Zauważamy tu zbiór fotografii prezesów i działaczy wspomnianych powyżej Oddziałów PTT, wśród nich Kazimierza Sosnowskiego, Feliksa Rapfa, Romana Nitrybita, Walerego Goetla, Juliana Zawadowskiego.
Istotnym elementem ekspozycji jest ukazanie bogatej literatury turystycznej dotyczącej regionu, a także walory turystyczne regionu. Bogaty w wydarzenia okres II wojny światowej przedstawiono na tzw. tryptyku partyzanckimi mapie obrazującej główne akcje partyzanckie na ziemi sądeckiej.
Dojście: do schroniska PTTK (1100 m n.p.m.) im. Marszałka Józefa Piłsudskiego na Jaworzynie Krynickiej (1114 m n.p.m.) z Krynicy Dol. Czarnego Potoku ok. 1 godz., z Dol. Czarnego Potoku (parking płatny) możliwość wjazdu na szczyt kolejką gondolową.

Bieszczady.
Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej w Ustrzykach Górnych.

Najważniejszym elementem Ośrodka jest Izba Wschodnia poświęcona historii turystyki w Karpatach Wschodnich do czasu wybuchu II wojny światowej. Jej zadaniem jest przedstawienie osiągnięć polskich organizacji turystycznych na kresach Wschodnich w zagospodarowaniu obszarów górskich, ukazanie różnorodności działania i zainteresowań ich członków, a także wspaniałej przyrody Karpat.
Za pomocą szeregu plansz fotograficzno-tekstowych przedstawiono grupy górskie od Bieszczadów po Góry Czywczyńskie i Hryniawę. Wśród przedstawionych fotografów wymienić należy: Zygmunta Klemensiewicza, Adama Lenkiewicza, Włodzimierza i Romana Puchalskich, Tadeusza Dohnalika, Stanisława Bialikiewicza i Stanisława Jaroszyńskiego. Ukazuję oni piękno przyrody, sposoby uprawiania turystyki letniej i zimowej, a także kajakowej, obiekty turystyczne i historię ich budowy, obiekty sakralne występujące na tym terenie oraz przykłady budownictwa ludowego. Znajdujemy tu również podstawowe informacje dotyczące Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, Akademickiego Klubu Turystycznego, Karpackiego Towarzystwa Narciarzy.
Obok plansz, w gablotach zaprezentowano przewodniki turystyczne, mapy, foldery i inne wydawnictwa związane z przedstawianymi regionami. Duże zainteresowanie budzi stale wzbogacany dział związany z huculszczyzną. Wśród pamiątek najcenniejszą jest inkrustowana ciupaga ozdobna podarowana gen. Tadeuszowi Kasprzyckiemu przez Hucułów z Żabiego. Następny dział przybliża działalność oddziałów PTT pracujących na tym terenie. W tym pomieszczeniu, na przykładzie Beniowej, zapoczątkowano ekspozycję związaną z przedstawianiem stanu zagospodarowania Bieszczad w obecnych granicach, lecz obrazującej stan przed II wojną światową.
W drugiej sali tworzona jest ekspozycja obrazująca rozwój turystyki w Bieszczadach po drugiej wojnie światowej w obecnych granicach Polski. Ukazano tu wydawnictwa związane z regionem, pamiątki z rajdów turystycznych i akcji harcerskich oraz przedstawiającej rozwój bazy turystycznej. Osobne tematy to zdjęcia zachowanych pamiątek sakralnych Łemków i Bojków oraz pamiątki cmentarne po zamieszkujących licznie te tereny do II wojny światowej Żydów.
Dużym osiągnięciem Ośrodka jest uzyskanie szerokiego społecznego kontaktu i zrozumienia społecznego dla ważnej roli zachowania i ukazania pamiątek związanych z Kresami. Dojście: Ośrodek położony jest w Ustrzykach Górnych, od strony wjazdu do miejscowości od Ustrzyk Dolnych, między schroniskiem PTTK a Campingiem PTTK.
Pragnąc, aby mimo postępującego zagospodarowania gór, często prowadzonego w sposób nieprzemyślany i dla środowiska naturalnego nieprzychylny, pozostał dla przyszłych pokoleń zapach prawdziwego ogniska i smak prawdziwej wędrówki zapraszam turystów na górskie szlaki nie tylko na spotkanie z przyrodą, lecz również z przeszłością.